او از مفاخر عالم اسلام و ایران و یکی از چهره های ماندگار علم پزشکی در جهان است . در شعبان 251 هجری قمری در ری به دنیا آمد و در همانجا هم دار فانی را وداع کرد . ابوریحان بیرونی ، در باب وی می نویسد : ممارست با آتش و بوهای تند ، چشم او را به بیماری دچار ساخت که او را ناچار به درمان گردانید و همین حال ، او را به پزشکی کشانید ، سپس او به ماورای پزشکی که مناسب او نبود ، تجاوز کرد و در صناعت به پایه ای عالی رسید و شاهان بزرگ نیازمند او گشتند و او را با احترام به حضور می طلبیدند . او پیوسته به مطالعه اشتغال داشت و سخت آن را دنبال می کرد . چراغ خود را در چراغدان بر روی دیوار می نهاد و کتاب خود را بر آن دیوار تکیه می داد و به خواندن می پرداخت تا اگر خواب او را دررباید ، کتاب از دستش بیفتد و بیدار شود و به مطالعه ی خود ادامه دهد و این امر ، چشم او را معیوب ساخت و انجام کار او به کوری کشیده شد .

     م . م . شریف ، در کتاب منابع فرهنگ اسلامی با ترجمه ی دکتر سید خلیل خلیلیان می نویسد : آثار رازی همچون دایره المعارف های سودمندی تلقی می شود ، بس که وسیع و جامعند . برخی می پندارند که حتی رازی بر جالینوس برتری یافته ، چه ، کاوش هایش عمیق و بسیار است . وی تنها در علم طب ، دویست جلد کتاب نوشت . از این رو ادواردبراون ، محقق انگلیسی ، او را تواناترین ، مبتکرترین و بزرگترین پزشک مسلمان به شمار آورده است .

     زین العابدین قربانی ، در کتاب تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی ، آورده است : بعد از طبری ، معروفترین طبیب اسلامی ، محمدبن زکریای رازی ، متوفی به سال 320 (؟) است . اوست که متجاوز از 220 کتاب و رساله در فنون مختلف نوشته ، که معادل نیمی از تالیفاتش در طب است ... کتاب الحاوی الکبیر ، محصول یک عمر مطالعه و آزمایش های طبی اوست که مشتمل بر تمام مسایل علم طب و در حدود بیست جلد است که فعلا ده جلد آن بیشتر در دست نیست . پنج جلد از مجموع کتاب الحاوی ، مربوط به امراض و بیماری های چشم است . این کتاب در سال 1279 میلادی (مطابق قرن هفتم هجری) ، به لاتین ترجمه شد و تنها در سال 1542 ، پنج بار چاپ گردید . در اروپا ، جزو کتب درسی و مهم ترین مرجع علم طب در جهان محسوب می شد و یکی از 9 کتابی بود که کتابخانه ی دانشکده ی طب پاریس را در سال 1394 تشکیل می داد .

     وی نخستین کسی بود که چندین بیماری مهم ، از جمله آبله را باز شناخته و با کامیابی درمان کرده است . استعمال الکل به عنوان گندزدا ، بادکش در سکته ، آبِ سرد در تب دائم و مسهل جیوه ، استفاده از روده ی حیوانات در بخیه زدن زخم و ... از کشفیات و ابتکارات اوست و نخستین طبیبی است که علل و عوامل روانی و روحی را در معالجه درک کرد و عقیده داشت که طبیعت و مزاج جسم ، تابع اخلاق نفسانی اوست . او می گفت : طبیب باید صحت و سلامت را در فکر بیمار تزریق کند و او را به بهبود امیدوار سازد ، اگرچه خودش مطمئن به سلامت مرض نباشد ، زیرا مزاج جسم ، تابع چگونگی حالات روانی است . در هر صورت ، او که معتقد به تاثیر متقابل جسم و جان در یکدیگر بود ، کتابی به نام الطب الروحانی یا طب النفوس تالیف نمود و در بیست فصل ، درباره ی بیماری هایی که به تن و روان آدمی ، آزار می رساند ، بحث کرده است .

     یکی از مشهورترین کتابهای رازی ، الکتاب المنصوری است . این کتاب ، در ده بخش تنظیم یافته و در حدود سده ی پانزدهم در میلان ترجمه گردید . بعضی از بخش های آن ، به فرانسه و آلمانی برگردانده شد . رساله ی آبله و سرخک ، نخستین اثری بود که حاوی اطلاعات دقیقی برای تشخیص این بیماری و چگونگی درمان آن به شمار می رفت . ترجمه ی لاتینی آن در سال 1565 انجام و از آن پس ، به چند زبان بیگانه ی دیگر برگردانده شد . رساله ی مزبور در قرون وسطی چنان مورد توجه بود که از مهم ترین منابع پزشکی در موضوع خود یه شمار می رود .

     دکتر عبدالحسین زرین کوب ، در کتاب کارنامه ی اسلام می نویسد : قدیم ترین ملاحظات بالینی برای تشخیص و بیان تفاوت بین آبله و سرخک (الجدری والحصبه) ، رساله ای است که محمدبن زکریای رازی در این باب نوشته است . پیش از وی ، هیچ طبیبی – یونانی یا اسلامی- به این نکته برنخورده بود . رازی که نزد اروپایی ها RHAZES خوانده می شود ، طبیب و حکیم ایرانی است که در طب و کیمیا ، هردو ، دست داشته است و اخبار و آثار او حاکی است از علاقه به معرفت تجربی . می گویند وقتی خواست در بغداد بیمارستان بسازد ، قطعه های گوشت در محله های مختلف شهر آویخت و جایی که کمتر در گوشت ، آثار عفونت پدید آمده بود ، آنجا بیمارستان ساخت . (ص56) .

* آثار رازی (183 مورد)

1- پزشکی (56 مورد) : در روده ، پدید آمدن سنگ ریزه ، در هیئت کبد ، در هیئت قلب .

2- طبیعیات (33 مورد) : سماع طبیعی ، شعر ، در شناسایی به هم زدن پلک ها ، در هوای نقاط زمین .

3- منطقیات (7 مورد) : چگونگی برهان ، چگونگی استدلال ، قصیده در منطق ، درآمدی بر علم منطق .

4- ریاضیات و نجومیات (10 مورد) : در هیئت ، در اینکه حرکت فلک دَوری است ، در اینکه ضلع مشارک قطر نیست .

5- تفسیرها ، تلخیص ها و اختصارات (7 مورد) : تفسیر کتاب طیماوس ، اختصار کتاب بزرگ در نبض ، تلخیص کتاب پلوتارک .

6- فلسفی و تخمینی (17 مورد) : شکوک بر پرکلس ، نقض کتاب تدبیر ، نقض نامه ی فرفوریوس به انابوی مصری .

7- مافوق الطبیعه (6 مورد) : کتاب کوچک درباره ی نفس ، در گوهرهایی که جسم نیستند ، در خواب های ترساننده .

8- الهیات (14 مورد) : سیرت فلسفی ، طب روحانی ، رد پرسیس تنوی .

9- کیمیائیات (21 مورد) : کتاب سنگ ، کتاب تدبیر ، کتاب آزمایش زرو سیم ، کتاب شواهد ، دو کتاب در آزمایش ها .

10- کفریات (2 مورد) : در نبوات (نقض ادیان) ، در نیرنگ پیامبر نمایان (مخاریق پیامبران).

11- در فنون مختلف (10 مورد) : در حکمت نرد ، در شرف چشم ، کتاب خواص ، در عذر کسی که به شطرنج اشتغال ورزیده ... .

      ویل دورانت ، در کتاب تاریخ تمدن (عصر ایمان) می نویسد : رازی ، بزرگترین طبیب قرون وسطی ، کتاب منصوری را که یک مجموعه ی مفصل طبی است ، به یکی از امیران سامانی هدیه کرد . (ص261) رازی ، در یکی از کتاب های خود ، فصلی را به ذکر وسایل پیشگیری از آبستنی اختصاص داده است و بیست و چهار طریقه ی دارویی و مکانیکی را یاد کرده است . (ص268) . رازی که در اروپا به نام رازس معروف بود ، ... 131 کتاب تالیف کرد که قسمت اعظم آن نابود شده است  . اگر بدانیم که رساله ی رازی از سال 1498 تا سال 1866 میلادی ، چهل بار به زبان انگلیسی چاپ شده ، میزان نفوذ و شهرت او را در خواهیم یافت . (ص316) . در مدرسه ی طب دانشگاه پاریس ، دو تصویر رنگی از دو طبیب مسلمان آویخته اند که یکی رازی است و دیگری ، ابن سینا . (ص317) جریان مهمی که از آن طریق ، گرانبهاترین افکار حکمای اسلامی ، به دنیای مسیحی غرب سرازیر شد ، ترجمه ی آثار عربی بود به زبان لاتینی . حدود سال 1060 ، قسطنطین افریقایی ، کتاب التجارب زکریای رازی را از عربی ترجمه کرد . (ص1230) ... .      

_________________________________________

منابع و مآخذ :

1-  فهرست کتایهای رازی ، ابوریحان بیرونی ، تصحیح و ترجمه و تعلیق ، دکتر مهدی محقق .

2- منابع فرهنگ اسلامی ، م . م . شریف ، ترجمه ی دکتر سید خلیل خلیلیان .

3- تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی ، زین العابدین قربانی .

4- کارنامه ی اسلام ، دکتر عبدالحسین زرین کوب .

5- تاریخ تمدن ، ویل دورانت ، مجلدات 4 .