شمس

       جلال ستاری معتقد است که از میان هنرها ، تئاتر نزدیکترین هنر به زندگی است ، زیرا بازی آدم هاست . تعزیه هم نمایشی است برای زنده ساختن رنجهایی که بر خاندان مطهر پیامبر (ص) صورت پذیرفته است و این تکرارها ، حاکی از آن است که این ماجرا ، پایان ناپذیر است . تا ظالم هست ، ظلم هم هست و انسان ها با یادآوری رشادت های حضرت سیدالشهدا (ع) و یاران بزرگوارش می آموزند که سکوت در برابر ظلم ، تایید ظالم است . امام خمینی (ره) فرمود : این خون سیدالشهدا (ع) است که خون ملت ها را به جوش می آورد . حال باید دید که در اسلام ، سنت عزاداری ، به چه تاریخی برمی گردد و شروع آن در کدامین نقطه است . 

1- علامه مجلسی از قول حضرت علی (ع) نقل می کند که پیامبر (ص) ، هرگاه به یاد خدیجه ی کبری (س) می افتاد ، گریه می کرد .

2- نقل شده است : زمانی که امیرالمومنین (ع) ، خبر وفات مادرش ، فاطمه بنت اسد را به پیامبر(ص) داد ، رسول خدا (ص) گریه کرد .

3- پس از جنگ احد ، پیامبر (ص) هرجا که عبور می کرد ، نوحه سرایی زنان را می شنید ، اما چون از خانه ی حمزه (ع) صدایی برنمی خاست ، اشک از چشمانش سرازیر شد و فرمود : کسی برای حمزه گریه نمی کند ... .

4- طبری نقل می کند : وقتی که خبر کشته شدن امام حسین (ع) را به یزید دادند ، چشم او اشک آلود شد و گفت : خدا پسر سمیه را لعنت کند . به خدا  ]قسم[ اگر کارِ وی به دست من بود ، می بخشیدمش . خدا حسین را رحمت کند .

5- یزید دستور داد زنان اهل بیت امام حسین (ع) را در خانه ای جداگانه جای دادند . آنان سپس به خانه ی یزید رفتند و زنان خاندان معاویه ، گریه کنان و نوحه گویان به پیشباز آنها آمدند و سه روز عزای عمومی برپا کردند .

     البته بعید نیست که روایت طبری از تاثر یزید بر ماجرای کربلا ، برای کاهش نفرت مسلمانان از دستگاه حکومت امویان ، جعل شده باشد .

* تاریخ تعزیه در ایران

     عنایت الله شهیدی ، در کتاب تعزیه و تعزیه خوانی از آغاز تا پایان دوره ی قاجار در تهران ، می نویسد : مشهورترین فرض ها و نظریه ها در باب پیدایی تعزیه ، این است که تعزیه ، شکل متحول و تکامل یافته ی مراسم سوگواری مذهبی است که از قرن های اول و دوم ، بویژه قرن چهارم ( دوره ی آل بویه) در ایران رایج بوده است . همچنین احتمال داده می شود که زمینه ی نمایشی این مراسم از برخی آداب و شعائر و نمایشواره های جمعی ایرانِ قبل از اسلام ، مانند سوگ سیاوش و کین ایرج و امثال آن ها ریشه و مایه گرفته باشد ... ظاهرا این مراسم و تظاهرات مذهبی با رسمیت یافتن مذهب شیعه در دوره ی صفویه ، شکل و هیئت منظم و سامان یافته ای پیدا کرد و به تدریج با پدیده ها و عناصر فرهنگی ، سیاسی ، اجتماعی و هنری دیگری چون روضه خوانی ، واقعه گویی ، نقالی ، شبیه سازی ، شبیه  گردانی و امثال آنها و سرانجام در اواخر دوره ی صفویان ، به صورت کنونی درآمد (ص63) . همچنین در منبع پیشین به نقل از کتاب تئاتر ایرانی و نیز در موسیقی مذهبی ایران آورده است : مایل بکتاش به صورتی بسیار مجمل و تردیدآمیز و به نقل از رساله ی مواکب حسینیه ، (1375 ه .) ، اختراع تعزیه را در دوره ی صفویه دانسته و به مرحوم ملا محمد باقر مجلسی نسبت داده است ، می نویسد : حتی روایت است اول کسی که تاسیس اساس شبیه و تشبیه واقعه ی کربلا را نمود . محمد باقر مجلسی ، متوفی 1111 قمری و در اواخر صفویه بوده است .

* گزاره نویسی خارجیان از تعزیه در ایران .

       در کتاب تعزیه و تئاتر در ایران ، ( به کوشش لاله تقیان ، صص 29- 28) آمده است :در دوره ی سلطنت فتحعلی شاه (مطابق با 1834- 1797 م) ، روابط سیاسی و فرهنگی ایران با سرزمین های اروپایی گسترش یافت و بسیاری از کشورهای غربی ، بخصوص فرانسه و انگلیس  ، نمایندگان سیاسی و نظامی خود را به ایران فرستادند . در این دوره ، گروهی از جهانگردان غربی نیز برای دیدار از سرزمین های مشرق ، به ایران آمدند . بعضی از این فرستادگان سیاسی و و سیاحتگران غربی ، در یادداشت هایشان از دیده ها و شنیده های خود در ایران ، بخش هایی را به شرح و توصیف آیین های سوگواری مردم در محرم و مراسم تعزیه خوانی های دهه ی اول محرم ، اختصاص داده اند . از این افراد می توان از : آندره دوپره ، جی ام تانکوانی ( دو شخصیت فرانسوی ) ، جیمز موریه (مامور سیاسی انگلیس) ، گاسپار دروویل ( افسر نظامی فرانسوی) ، الکساندر خوتسکو ( ایران شناس لهستانی و نماینده ی روسیه ی تزاری) و چلکووسکی نام برد .

     علی بلوکباشی ، در کتاب تعزیه خوانی ، آوره است : شمایل نگاری مذهبی در ایران ، براساس مضامین برگرفته از تاریخ مذهبی تشیع ، احتمالا از اواخر دوره ی بوئیان (448- 320 ق) معمول بوده است . ماریاویتوریافونتانا ، در رساله ی شمایل نگاری اهل بیت ، که در سال 1994 م منتشر شده است ، 63 شمایل را از سده ی ششم قمری تا کنون با مضامین و روایات گوناگون درباره ی اهل بیت بر روی کاشی ، کاغذ ، فلز و اشیای دیگر معرفی می کند . نویسنده ی رساله ، شمایل های این مجموعه را به دو گروه تقسیم می کند : 1- شمایل هایی از حضرت علی (ع) و خاندانش . 2- شمایل هایی از مراسم محرم ، تاسوعا و عاشورا . در این شمایل ها صحنه هایی از واقعه ی عاشورا به سنت پادشاهان بوئی ( سده ی چهارم) ، به تصویر درآمده اند . (ص30)

     این شیوه ی شمایل نگاری مذهبی ، به احتمال فراوان در دوره ی صفویان و پس از رسمی شدن مذهب تشیع در زمان شاه اسماعیل (930 – 907 م) در میان مردم شیعه ی ایران ، به طور چشمگیری شیوع یافت و به صورت شمایل نگاری بر روی دیوار (دیوار نگاری) و (پرده های درویشی) و مصور کردن کتاب (تصویرنگاری کتاب) نمودار شد .

     عنایت الله شهیدی ، در کتاب پژوهشی در تعزیه و تعزیه خوانی می نویسد : اشعار تعزیه ، از نظر ادبی و نمایشی متفاوت است و هریک از نسخه های تعزیه ، خصوصیات شعری و زبانی خود را دارد . به طور کلی می توان گفت :

1- زبان تعزیه ، جز در موارد استثنایی ، نوعا زبانی است ساده ، صمیمی ، صریح و عامه فهم . گفتار و کلام ، تالیف و ترکیبی از الفاظ محاوره و زبان ادبی است .

2- زیبایی بیان و کیفیت ادبی اشعار ، در نسخه های تعزیه ، با یکدیگر متفاوت است . از نظر کلی می توان آنها را به سه نوع شعر متوسط ، عالی و پست (سست و ضعیف) تقسیم کرد . این سه نوع شعر ، کم و بیش در همه ی نسخه های قدیم و جدید تعزیه (نسخه های قبل از دوره ی ناصرالدین شاه و بعد از آن) آمده اند . منتها در برخی از نسخه ها ، اشعار سست بیش از شعرهای متوسط یا فصیح و عالی آن است و در برخی دیگر ، برعکس .

* برخی از ویژگی های زبان تعزیه

1- همانندی زبان : زبان گروه های مختلف اجتماعی ، تقریبا با هم یکسان و همانند است . امام ، اهل بیت و یاران امام ، همانگونه سخن می گویند که ابن سعد ، یزید ، شمر ، قاصد ، غلام ، فرنگی ، یهودی ، مسیحی ، بازاری ، دهقان و اصناف دیگر .یعنی همه ِ آنها از زبان ساده و نیمه ادبی استفاده می کنند . تفاوت زبانی میان افراد این گروهها ، بیشتر در آهنگ و موسیقی کلام و گاهی طرز و شیوه ی بیان است . عنایت الله شهیدی می نویسد : مظلوم خوانان ، اشعار را با آواز و آهنگ می خوانند و در موارد معین ، از نغمه ها و ملودی های خاصی استفاده می کنند ، مخالف خوانان با پرخاش و اُشتُلم ، خطیب با حالت فرد خوانی (کلمه) و اندکی آهنگ دار و کودکان با آهنگ ضربی و نیم ضربی و گاه به صورت مکالمه ی عادی می خوانند (پژوهشی در تعزیه خوانی ، ص538) .

2- سادگی زبان : شیوه ی گفتار در بیشتر اشعار تعزیه ، روشن و ساده است ، یعنی اولا واژه ها و لغات مهجور و مشکل ادبی و اشعار ، کمتر به کار رفته اند . ثانیا شاعران تعزیه ، از استعاره ، کنایه ، تشبیه ، مجاز و اقسام آرایه های ادبی ، کمتر استفاده کرده اند .

3- کاربرد کلمات عامیانه و ادبی : در اشعار تعزیه ، لغات رایج و عامیانه ، همراه با لغات ادبی ، با هم به کار می روند . مانند : همشیره ، خواهر ، عرض ، مطلب ، سخن ، حرف ، مدار ، مدارا و ... .

4- استفاده از کلمات و اصطلاحات درباری ، نظامی و اداری ، مثل صدراعظم ، اعیان ، اشراف ، فرمان همایون ، توپ ، تفنگ ، شلیک ، فوج ، حاضرباش ... .

5- استفاده از کلمات و اصطلاحات رکیک : چپق ، قمصور (در یکی از نسخه های خروج مختار) ، فضله ی کفتار ، و ... (احمد سفاح)

6 – استفاده از لغات و ترکیبات ترکی و عربی .

7- کاربرد کلمات رایج و گویشی در تعزیه : آمار ، فامیل ... .

* فراوانی و تنوع وزن ها و بحرها

     در منبع پیشین آمده است : در تعزیه نامه های قدیم ، بیشتر شعرها ، در بحر مُجتث (مفاعلن فعلاتن) ، رَمَل (فاعلاتن) ، مضارع (مستفعلن فعولن) و دو سه بحر متداول و معمول دیگر بود ... از دوره ی ناصری به بعد ، شاعران تعزیه نه تنها در انواع بحرهای متداول ( حدود20 بحر) ، شعر ساخته اند ، بلکه از اوزان و بحور نادر و نامتداول نیز استفاده کرده اند . مثال :

1- ای زن از این آه و فغان شو خموش /  دیگ خجالت شده تا کی به جوش . ( بحر سریع)

2- من اختر برج عز و جاهم /  نور رخ آفتاب و ماهم . (بحر هزج اخرب)

3- مسلمانان ، حسین امشب نخوابید /  همی تا صبح دور خیمه گردید . (بحر هزج)

4- باز این چه غوغا در سر هویدا /  باز این چه اخگر در سینه پیدا . (بحر متقارب)

5- ای شهِ غم خورِ امت ، پدر من کجایی /  شافع روز قیامت ، پدر من به کجایی . (بحر رمل مخبون) ... .

* مقاتل مستند عاشورا از سال 61 تا 381 قمری .

1- مقتل الحسین ابو مخنف . (متوفی 157 هجری)

2- مقتل الحسین ، تالیف فضیل بن زبیر . (قرن دوم هجری)

3- الطبقات الکبری ، تالیف محمد بن سعد . (متوفی235)

4- انساب الاشراف ، تالیف احمد بلاذری . (متوفی250)

5- اخبارالطوال ، تالیف دینوری . (متوفی 282)

6- تاریخ یعقوبی ، تالیف احمدبن ابی یعقوب . (متوفی 292)

7- تاریخ طبری ، محمد بن جریر طبری . (متوفی 310)

8- مقاتل الطالبین ، تالیف ابوالفرج علی اصفهانی . (تاریخ تالیف 313)

9- الفتوح ، تالیف ابن اعثم کوفی . (متوفی 214)

10- اصول کافی ، تالیف محمد بن یعقوب کلینی . (متوفی 329)

11- کامل الزیارات ، تالیف ابن قولویه . (متوفی 369)

12- مقتل الحسین ، شیخ صدوق . (متوفی 381)

* استاد جابر عناصری ، استاد تعزیه شناس مجتمع دانشگاهی هنر ، در کتاب تعزیه ، نمایشِ مصیبت ، 23 مجلس از مجالس تعزیه را با جزئیات کامل ، نقل نموده است . مانند : مجلس ظهیر شامی ، مجلس تعزیه ی امیرالمومنین (ع) ، مجلس تولد امام حسین (ع) ، مجلس تعزیه ی وهب نصرانی و ... در پایانِ کتاب هم ، فهرست مقالاتش را در باب تعزیه آورده است .

* در کتاب گلاب اشک ، با مقدمه ی دکتر سید یحیی یثربی ، اسامی 12 تن از شعرای متقدم و متاخر که در رثای حضرت سیدالشهدا (ع) در قالب ترکیب بند ، مرثیه سرایی نموده اند ، ذکر گردیده ، بدین ترتیب :

1- محتشم کاشانی ، 12 بند

2- وصال شیرازی (1) ، 14 بند

3- وصال شیرازی (2) ، 8 بند

4- وصال شیرازی (3) ، 15 بند

5- وصال شیرازی (4) ، 8 بند

6- وصال شیرازی (5) ، 7 بند

7- وصال شیرازی (6) ، 10 بند

8- حجت الاسلام نیر ، 19 بند

9- هادی شیرازی ، 14 بند

10 – صباحی بیدگلی ، 13 بند

11- ادیب الممالک فراهانی ، 13 بند

12- عاشق اصفهانی ، 11 بند

13- حسین متین ، 11 بند

14- شهاب اصفهانی (1) ، 14 بند

15- شهاب اصفهانی (2) ، 13 بند

16- محمود خان ملک الشعرا ، 13 بند

17 – شباب شوشتری (1) ، 17 بند

18 – شباب شوشتری (2) ، 12 بند

19 – سروش اصفهانی ، 59 بند

20- امیری فیروز کوهی ، 6 بند

________________________

منابع و مآخذ :

1- مقتل منحور ، علی اکبر صداقت .

2- پژوهشی در تعزیه و تعزیه خوانی ، عنایت الله شهیدی .

3- تعزیه و تئاتر در ایران ، لاله تقیان .

4- تعزیه خوانی ، علی بلوکباشی .

5- تعزیه ، نمایش مصیبت ، جابر عناصری .

6- گلاب اشک ، دکتر سید یحیی یثربی .

.